Օստեոպորոզ, ախտորոշումը և բուժումը. II մաս

Ընկնելը և օստեոպորոզի հետևանքով կոտրվածքներ ստանալը: Ոսկրի զանգվածի նվազումը և ընկնելու պատճառով ստացած վնասվածքների հաճախականության աճը որոշիչ դեր ունեն տարիքային օստեոպորոտիկ կոտրվածքների առաջացման գործում:

Ըստ վիճակագրության, 50 տարեկանից մեծ կանայք 4 անգամ ավելի շատ են ընկնում, քան տղամարդիկ, ընկնելու հաճախականությունն աստիճանաբար աճում է 85 և ավելի մեծ տարիքում:

Շատ դեպքերում ընկնելը տարբեր գործոնների փոխազդեցության հետևանք է: Դրանց 85%-ի պատճառն առաջնային օստեոպորոզն է, հիմնականը` հետդաշտանադադարայինը: Վերջինս տարեց կանանց առողջության համար մեծ վտանգ է ներկայացնում: Դա պայմանավորված է էստրոգենների պակասի պատճառով ոսկրային հյուսվածքի արագացած ռեզորբցիայով, ցիտոկինների արտազատմամբ և օստեոկլաստների ու օստեոբլաստների միջև ստեղծված անհամամասնությամբ, ինչը հանգեցնում է կոտրվածքներ ստանալու բարձր ռիսկի:

Երկրորդային օստեոպորոզի պատճառ են դառնում ներզատական համակարգի, մարսողական տարբեր օրգանների, երիկամների, արյան հիվանդությունները, ծագումնաբանական գործոնները և որոշ դեղեր (գլուկոկորտիկոիդներ, հակակոնվուլսանտներ, իմունադեպրեսանտներ և այլն):

Առաջնային և երկրորդային օստեոպորոզի միջև որոշակի սահման գոյություն չունի: Երկրորդային օստեոպորոզ հարուցող հիվանդությունները նպաստում են նաև առաջնային օստեոպորոզի առաջացմանը և, ընդհակառակն, երբ առաջնային օստեոպորոզը դեռևս վաղ շրջանում է և ի հայտ են գալիս երկրորդային օստեոպորոզի ընթացքն ակտիվացնող հիվանդություններ, այն ավելի արագ է զարգանում:

Կլինիկական պատկերը

Օստեոպորոզն անվանում են ժամանակակից ‚լուռե համաճարակ, քանի որ մեծ մասամբ այն ընթանում է առանց ախտանշանների և բացահայտվում, երբ ոսկրերի կոտրվածքներ են առաջանում: Սակայն հիվանդների մեծ մասը գանգատվում է միջթիակային կամ գոտկասրբոսկրային հատվածի ցավերից, որոնք ուժեղանում են ֆիզիկական բեռնվածության, նույն դիրքում (կանգնած կամ նստած) երկարատև մնալու դեպքում: Ցավերը թուլանում կամ վերանում են պառկած վիճակում հանգստանալուց հետո, որն անհրաժեշտ է լինում օրվա ընթացքում կրկնել շատ անգամ: Հիվանդների անամնեզում կարող են նշումներ լինել մեջքի շրջանում առաջացած սուր բնույթի էպիզոդիկ ցավերի մասին` ախտորոշված որպես գոտկասրբոսկրային ռադիկուլիտ, որն առաջացել է օստեոխոնդրոզից կամ դեֆորմացնող սպոնդիլոզից հետո, և որոնց կապակցությամբ հիվանդները բազմիցս բուժվել են թերապևտի, նյարդաբանի կամ վնասվածքաբան-օրթոպեդի հսկողության ներքո: Անհրաժեշտ է հիվանդի նախկինում կրած հիվանդությունները, ընդունած դեղամիջոցները գնահատել որպես ռիսկի գործոններ, որոնք կարող էին նպաստել օստեոպորոզի առաջացմանը:

Հիվանդին զննելիս անհրաժեշտ է չափել նրա հասակը, քանի որ դրա նվազումը օստեոպորոզի ախտանիշներից մեկն է: Պետք է ուշադրություն դարձնել նաև կեցվածքի փոփոխությանը, կրծքավանդակի կիֆոսկոլիոզի տիպով դեֆորմացիային, որն ‚այրիի սապատե են անվանում: Ողների կոմպրեսիոն կոտրվածքների պատճառով ողնաշարի կարճանալու դեպքում կրծքավանդակի կողմնային մակերեսի մաշկը կարող է ծալքավորվել, որովայնը` արտափքվել:

Տեղային (տոպիկ) ախտորոշումը

Օստեոպենիայի ախտորոշման ամենատարածված մեթոդը կմախքի ռենտգենյան նկարի դիտումն է: Ստանդարտ ռենտգենյան նկարում հայտնաբերվում են խողովակային ոսկրերի դիաֆիզներում առաջացած օստեոպորոզը: Լավ տեսանելի է լինում ոսկրի բարակած կորտիկալ շերտը: Որքան բարակ է կորտիկալ շերտը, այնքան փոքր է կորտիկալ ինդեքսը: Վերջինս ցույց է տալիս ոսկրի տրամագծի և դրա կորտիկալ մասի հարաբերությունը:

Օստեոպորոզի արտահայտված ձևերի ժամանակ ողների բարձրությունը նվազում է, որոնք ձևափոխվում են, ստանալով սեպաձև կամ ‚ձկան թեփուկներիե տեսք: Ռենտգենյան հետազոտությունը, առավելությունների հետ մեկտեղ, ունի մի շարք թերություններ, քանի որ այդ մեթոդով օստեոպենիայի ախտորոշումը բավական սուբյեկտիվ բնույթ է կրում` այն կապված է բժիշկ-ռենտգենաբանի մասնագիտական որակավորման հետ. բացի այդ, անհնար է ախտորոշում կայացնել վաղ շրջանում, քանի որ ռենտգենյան պատկերի վրա օստեոպորոզի նշանները երևում են միայն այն ժամանակ, երբ ոսկրի զանգվածի 20-30%-ն արդեն նվազած է:

Վերջին երկու-երեք տասնամյակներում ոսկրադենսիտոմետրիային հետազոտման սարքեր են ստեղծվել, որոնք թույլ են տալիս չափումներ կատարել, որոշել ոսկրի զանգվածի դեռ 2-5% կորստի աստիճանը` կմաղքի տարբեր հատվածներում:

Գոյություն ունեն չափումներ կատարելու մի քանի մեթոդներ` իզոտոպային, ռենտգենյան (մոնո- և երկֆոտոնային աբսորբցիոմետրիա), համակարգչային տոմոգրաֆիայի, գերձայնային և այլն:

Ոսկրի հյուսվածքի հանքային խտության (ՈՀՀԽ) որոշման հիմնական ցուցանիշներն են հետազոտվող հատվածում ոսկրի հանքային բաղադրությունը` ՈՀԲ-ն, արտահայտած գրամներով, և ոսկրի հանքային խտությունը` ՈՀԽ-ն, որը հաշվարկվում է` ելնելով ոսկրի տրամագծից և արտահայտվում գրամներով մեկ քառակուսի սանտիմետրում (գ/սմ2):

Կոտրվածքների ենթարկվելու ռիսկը որոշելու (կանխատեսելու) լավագույն մեթոդը ոսկրի խտության որոշումն է: Ոսկրային դենսիտոմետրերի հիշողության մեջ պահվում են ծրագրավորված տվյալներ` կմաղքի տարբեր հատվածների ոսկրային հյուսվածքների խտության նորմատիվային ցուցանիշները` կապված սեռի և տարիքի հետ, որոնք հաշվարկվել են` հիմնվելով պոպուլացիոն մեծածավալ հետազոտությունների տվյալների հիման վրա: 

Թեստավորման ժամանակ ոսկրի խտությունը համեմատվում է նույն տարիքին համապատասխանող նորմատիվային տվյալների (60 տարեկան կնոջ տվյալները համեմատվում են նույն տարիքի առողջ կնոջ տվյալների հետ)` Z ինդեքս, կամ հսկողական խմբի երիտասարդ տարիքի կնոջ տվյալների հետ, որի ոսկրային զանգվածը հասել է իր գագաթնակետին (60 տարեկան կնոջ տվյալները համեմատվում են 25-30 տարեկան կնոջ տվյալների հետ)` T ինդեքս:

Ախտորոշման չափանիշ է T ինդեքսը, որը, ըստ ԱՀԿ տվյալների, օստեոպենիայի և օստեոպորոզի արտահայտվածության աստիճանի գնահատման հիմնական ցուցանիշն է:

Օստեոպենիան օստեոպորոզի նախակլինիկական փուլն է: SD-ն ըստ T ինդեքսի տատանվում է -1-ից մինչև -2,5-ի սահմաններում և անվանվում է օստեոպենիա կամ անախտանիշ օստեոպորոզ, որի դեպքում պահանջվում են կանխարգելիչ բուժում և մոնիթորինգ: SD-ի -2,5-ից ավելի շեղումն անվանում են առկա կամ միջին ծանրության օստեոպորոզ: Ոսկրի հանքային խտության SD-ի -2,5-ից ավելի նվազումը ու օստեոպորոզի պատճառով առաջացած կոտրվածքը ծանր աստիճանի օստեոպորոզի նշաններ են:

Եթե հետդաշտանադադարի շրջանում գտնվող կինը կոտրվածք է ստանում, ուրեմն օստեոպորոզ ունի, անգամ եթե ոսկրի խտության T ինդեքսը նշված սահմաններում է:

Ոսկրի հանքային խտությունը (ՈՀԽ) պետք է որոշել.

• 65-ից բարձր տարիքի կանանց (անկախ ռիսկի գործոնի առկայությունից), 
• 65-ից ցածր տարիքի` հետդաշտանադադարի շրջանում գտնվողների (որոնց մոտ առկա է մեկ կամ մի քանի ռիսկի գործոն), 
• այդ շրջանում կոտրվածքներ ստացած կանանց ՈՀԽ-ն (ախտորոշումը ճշտելու և հիվանդության ծանրության աստիճանը որոշելու նպատակով),
• ՈՀԽ-ն որոշելու անհրաժեշտություն չկա,
• հետդաշտանադադարի շրջանում գտնվող առողջ կանանց, 
• առողջ երեխաների և դեռահասների, 
• հետդաշտանադադարին բնորոշ ախտանիշների պակասեցման նպատակով փոխարինող հորմոնային (էստրոգեններով) բուժում ստացող կանանց ՈՀԽ-ն (պետք չէ առանց ՈՀԽ-ն որոշելու նշանակել օստեոպորոզի բուժման այլ եղանակ):

Օստեոպորոզի բուժումը բարդ է, քանի որ հիվանդությանը բնորոշ են պատճառների բազմազանությունը և հետերոգեն բնույթը:

Բուժման նպատակն է`

• ոսկրի զանգվածի կորստի դանդաղեցումը կամ դադարեցումը (ցանկալի է բուժման արդյունքում հասնել ոսկրային զանգվածի աճի), 
• հետագայում ոսկրերի կոտրվածքների առաջացման կանխարգելումը, 
• ոսկրային մետաբոլիզմի ցուցանիշների կարգավորումը, 
• ցավային համախտանիշի նվազեցումը կամ վերացումը, 
• հիվանդի ընդհանուր վիճակի և շարժունակության, նրա կյանքի որակի լավացումը,
• աշխատունակության վերականգնումը: 

Մուրացանե համալսարանական էնդոկրինոլոգիական կլինիկան հագեցած է գերձայնային դենսիտոմետրով (Sahara ընկերության գերձայնային սոնոմետր): Հետազոտման այս մեթոդի առավելություններն են ճառագայթման բացակայությունը, հետազոտման ոչ մեծ ծախսատարությունը, սարքը հեշտությամբ տեղափոխելու հնարավորությունը: Դենսիտոմետրով 10 վայրկյանի ընթացքում տրվում է կրունկոսկրի գերձայնային բնութագիրը (արագությունը և ԳՁ-ալիքի թուլացումը), որի հիման վրա որոշվում են ՈՀԽ-ի հաշվարկային մեծությունն ու T ինդեքսը: Հաշվարկվող ցուցանիշների կանխատեսման կլինիկորեն հաստատված բարձր զգայունությունը անփոխարինելի են դարձնում Sahara ֆիրմայի սարքերը հատկապես կոնքոսկրի և ողների կոտրվածքներ ունենալու ռիսկը` սկրինինգային հետազոտություններով որոշելու տեսանկյունից:

Մուրացանե համալսարանական հիվանդանոցի լաբորատոր-ախտորոշիչ կենտրոնում օստեոպորոզի ախտորոշման և բուժման նպատակով որոշվում են ոսկրային ռեզորբցիայի (b-cross-labs) և ոսկրագոյացման (օստեոկալցին և պրոկոլագեն 1) մարկերները, ինչպես նաև պարատհորմոնի, կալցիտոնինի և D3 վիտամինի մակարդակը:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ